Večera koja se nikad nije završila
U popularnim narativima o Prvom svjetskom ratu, Njemačka se najčešće prikazuje kao prva koja je koristila hemijsko oružje. Dok je tačno da je njemačka vojska prva upotrijebila hlor u masovnoj i smrtonosnoj operaciji kod Ypresa u aprilu 1915, činjenice pokazuju da su bojne otrove koristile sve velike sile – i to ne samo reaktivno, već i proaktivno, sistematski i industrijski.
Prvi hemijski agens zapravo su koristile francuske trupe u augustu 1914, kada je protiv njemačkih vojnika upotrijebljen ksilil-bromid – iritirajuća supstanca koja izaziva suzenje i gušenje. Ta rana upotreba predstavlja prvo kršenje Haške konvencije iz 1899. o zabrani otrovnih sredstava.
Već u aprilu 1915, Njemačka odgovara bojnim otrovom hlor, uvodeći ovaj bojni otrov u doktrinu rata. Ubrzo i Saveznici razvijaju sopstvene hemijske jedinice – posebno Britanci, koji tokom 1916–1917. koriste fosgen daleko više nego Nijemci.
Otrovi na frontu postaju svakodnevna realnost rata. Više od milion vojnika bilo je pogođeno, a desetine hiljada ostalo trajno osakaćeno. Uprkos tome, Saveznici su nakon rata zadržali narativ o „njemačkom varvarstvu“, iako su i sami razvijali i koristili slične programe – od britanskog Special Brigades do američkog Chemical Warfare Service.
Jedna od najmračnijih ličnih priča ovog doba vezana je za Fritza Habera, direktora Kaiser Wilhelm instituta i tvorca prvog industrijskog napada hemijskim oružjem.
U maju 1915, samo nekoliko dana nakon Ypresa, u njegovoj kući u Berlinu organizovana je večera za vojne i naučne zvaničnike. Te večeri, njegova supruga Clara Immerwahr, doktor hemije i protivnica njegovog rada, izašla je u dvorište i pucala sebi u glavu. Umrla je nekoliko sati kasnije, dok je njihov sin Hermann gledao. Već narednog jutra, dok je tijelo još bilo u kući, Haber je otputovao na Istočni front – da organizuje novi gasni napad.
Clara nije bila puki emotivni otpor. Njena smrt bila je protest, čin savjesti protiv nauke pretvorene u oružje. Haber je nikada nije javno spomenuo.
Godine 1918, tri godine nakon Ypresa, Fritz Haber dobija Nobelovu nagradu za hemiju – za sintezu amonijaka, proces koji omogućava proizvodnju i đubriva i eksploziva. Nauka koja ubija i nauka koja hrani – kod Habera to su bila dva lica iste službe državi.
Kasnije, Haber se susreće s Chaimom Weizmannom, cionističkim liderom i hemičarem, koji ga poziva da preuzme naučni institut u Palestini. Haber prihvata – ali umire 1934. na putu za Bliski istok. Institut koji Weizmann osniva – današnji Weizmann Institute of Science – u ranim fazama imao je i vojnu komponentu, uključujući razvoj hemijskih sredstava korištenih protiv palestinskog stanovništva u procesu stvaranja cionističke države.
Od rovova u Belgiji do laboratorija u Rehovotu, od Clare do Weizmanna, ostaje isti kontinuitet: nauka koja služi naciji, ali ne i čovjeku.
Večera koja je počela 1915. nikada nije završena. Njeni gosti su promijenili zastave i jezike, ali ne i logiku: da znanje, oslobođeno savjesti, može postati oružje.
E.B. Neretljak
