Knjige i sjenka: Protokoli sionskih mudraca

„Protokoli sionskih mudraca“ nisu falsifikat u klasičnom smislu te riječi, jer da bi nešto bilo falsifikat mora postojati original. Oni su, naprotiv, konstrukcija – tekst bez izvora, ali s posve jasnom funkcijom. U njima se spojila paranoja carske policije, apokaliptične vizije pravoslavnih mistika i pragmatizam političkog cionizma koji je znao da je antisemitizam najbrže gorivo za mobilizaciju. Upravo zato ovaj dokument nikada nije bio važan po istinitosti, nego po djelotvornosti: što je više širio mržnju, to je snažnije učvršćivao uvjerenje da jevrejsko pitanje nema rješenja u Evropi. Čitati Protokole znači razumjeti kako se moć propagande može ugraditi u historiju i preživjeti carstvo, revoluciju i rat – bez ijednog dokaza, ali s milionima posljedica.

Simptomatično je da se Protokoli pojavljuju upravo u isto vrijeme kada i cionizam izlazi na svjetsku scenu. Godine 1897. održan je Prvi cionistički kongres u Baselu, kojim Theodor Herzl pokreće politički projekt stvaranja jevrejske države, a već nekoliko godina kasnije u opticaj ulaze prvi oblici Protokola. Dva procesa, naizgled suprotstavljena, zapravo su se međusobno hranila: cionizam je pokazivao da je asimilacija nemoguća, dok su Protokoli širili antisemitizam koji je tu tezu samo potvrđivao.

Carska tajna policija, Ohrana, navodno je oblikovala Protokole kao oružje unutrašnje kontrole. Dok se car suočavao s porastom nezadovoljstva, štrajkovima i revolucionarnim idejama, bilo je potrebno pronaći „vidljivog neprijatelja“. Protokoli su taj zadatak ispunili do savršenstva: narod je mogao vjerovati da iza svakog poraza i svake krize stoji jevrejska ruka, a ne nesposobnost vlasti. Sergej Aleksandrovič Nilus (1862–1929), pravoslavni mistik i publicista, bio je onaj koji je tom pamfletu dao religijski okvir. U svojoj knjizi iz 1903. godine prvi je put objavio Protokole, prikazujući ih kao tajni zapis koji otkriva dolazak Antikrista. Bio je otvoreni saradnik carskog aparata, a najveći paradoks njegove biografije jeste da je preživio Oktobarsku revoluciju i Crveni teror. U vremenu kada su boljševici gotovo ritualno uklanjali sve što je podsjećalo na cara – od sobarica i ljekara Romanovih do agenata Ohrane – Nilus je nastavio živjeti u provincijskoj izolaciji, kao da je autor najpoznatije šale o Rusiji, a ne teksta bez izvora koji je postao jedan od najubojitijih pamfleta dvadesetog stoljeća. Ipak, nisu svi istraživači uvjereni da se priča završava s Ohranom i Nilusom. Dio njih smatra da je intelektualni otac Protokola mogao biti i Asher Ginzberg, poznat kao Ahad Ha’am (1856–1927), jedan od vodećih ideologa cionizma. Njegova vizija „duhovnog preporoda jevrejstva“ i kritika zapadnog svijeta nosili su elitistički ton i ideju naroda koji predvodi druge, što je moglo poslužiti kao idejna osnova za tekst koji je kasnije postao političko oružje. Bilo da je riječ o navodnoj policijskoj konstrukciji ili o reinterpretaciji ideja unutar samog jevrejskog diskursa, činjenica je da su Protokoli funkcionisali kao dokument moći, a ne kao dokument istine.

Dok su širili strah i mržnju, cionistička elita je shvatila da upravo taj strah može postati njihova snaga. Theodor Herzl je u svojim dnevnicima zapisao da će antisemiti, htjeli oni to ili ne, biti najvjerniji saveznici cionizma: što više progona, to jača volja za odlaskom u Palestinu. Pogromi u Rusiji, opravdavani upravo atmosferom koju su stvarali Protokoli, natjerali su hiljade porodica da napuste domove. Većina je odlazila u Ameriku, ali cionistička propaganda je neumorno gurala drugu opciju – „povratak u Svetu zemlju“. Tu leži paradoks: dokument zamišljen da uništi Jevreje u dijaspori, zapravo je postao indirektni saveznik onih koji su ih htjeli okupiti u jednoj državi. Tako su Protokoli odigrali dvostruku ulogu – za antisemite su bili dokaz zavjere, a za cioniste dokaz da je asimilacija iluzija. Na oba fronta radili su isto: uvjeravali Jevreje da u Evropi nemaju budućnost.

U istom periodu, s druge strane granice, u Njemačkoj nastaje Deutsches Komitee zur Befreiung der russischen Juden – Komitet za oslobađanje ruskih Jevreja, osnovan 1914. godine u Berlinu. Njegovi osnivači, Max Bodenheimer, Leo Motzkin, Franz Oppenheimer i Adolf Friedman, otvoreno su zagovarali rušenje carizma i koristili jevrejsko pitanje kao sredstvo njemačke geopolitike. Pod plaštom brige za potlačene Jevreje u Rusiji, stvarni cilj bio je da se antisemitizam pretvori u političko oružje: za Njemačku – protiv cara, za cioniste – kao dokaz da je masovna emigracija i naseljavanje Palestine jedino rješenje. Tako su se, gotovo groteskno, različiti akteri našli na istoj liniji: carska policija, pravoslavni mistici, cionistički ideolozi i njemački stratezi. Protokoli su u tom spletu služili svima, ne kao istina, nego kao potvrda vlastitih interesa.

„Protokoli sionskih mudraca“ nadživjeli su cara koji ih je navodno naručio, Nilusa koji ih je objavio i režime koji su ih koristili. Njihova trajnost ne počiva na autentičnosti, nego na funkciji. Oni su model: kako napisati tekst bez izvora, a stvoriti vjeru jaču od dokumenta. Carska Rusija ih je koristila da preusmjeri bijes naroda, cionisti su ih dočekali kao dokaz da je asimilacija iluzija, njemačka geopolitika kao propagandni alat, a evropski antisemitizam kao gotov narativ. Upravo zato su preživjeli sve sisteme – jer su nudili jednostavnu priču o neprijatelju. I svaki režim koji je tražio izgovor mogao ih je iskoristiti. Za današnjeg čitaoca, Protokoli nisu svjedočanstvo o Jevrejima, nego o moći propagande. Oni pokazuju da činjenice nisu presudne, nego uvjerljivost priče. Tekst koji nikada nije imao original postao je realnost za milione ljudi. U svijetu u kojem non-paper služi politici, Protokoli su služili mržnji – tekst bez izvora koji je postao izvor bez kraja.

E.B. Neretljak